Hiến Pháp Là Gì? Vì Sao Phải Sửa Đổi Và Quyền, Trách Nhiệm Của Công Dân

Hiến pháp là đạo luật cơ bản nhất, có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia độc lập có chủ quyền. Mọi văn bản quy phạm pháp luật khác từ luật, bộ luật, nghị định cho đến các quyết định hành chính đều phải xuất phát từ Hiến pháp và tuyệt đối không được trái với Hiến pháp. Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế, xã hội và công nghệ, câu hỏi đặt ra là: Hiến pháp là gì, vì sao phải sửa đổi Hiến pháp và người dân đóng vai trò gì trong việc xây dựng, hoàn thiện bản Hiến pháp của đất nước?

1. Hiến pháp là gì? Vị thế đạo luật gốc trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Về mặt từ nguyên và học thuật pháp lý, Hiến pháp (tiếng Anh: Constitution) bắt nguồn từ tiếng Latinh "Constitutio", nghĩa là sự xác lập, thiết lập trật tự cơ bản. Trong nền tảng khoa học pháp lý hiện đại, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, quy định những vấn đề trọng yếu nhất của quốc gia:

• Bản chất và hình thức của Nhà nước, chế độ chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng và an ninh.
• Địa vị pháp lý của công dân, ghi nhận và bảo vệ các quyền cơ bản của con người và nghĩa vụ của công dân.
• Cơ cấu tổ chức, nguyên tắc hoạt động và mối quan hệ giữa các cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và chính quyền địa phương).

Hiến pháp được coi là "Luật mẹ", là nguồn cội của mọi quy định pháp luật. Bất kỳ đạo luật nào được ban hành nếu mâu thuẫn hay trái với các nguyên tắc hiến định đều bị coi là vi hiến và phải bị bãi bỏ hoặc sửa đổi kịp thời.

Các bản Hiến pháp lịch sử của nước Việt Nam hiện đại

Kể từ ngày lập quốc năm 1945 đến nay, nước ta đã trải qua 5 bản Hiến pháp, mỗi bản đánh dấu một cột mốc lịch sử hào hùng và phản ánh nhu cầu của từng giai đoạn cách mạng:

1. Hiến pháp năm 1946: Bản Hiến pháp đầu tiên do Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp chỉ đạo soạn thảo, khẳng định nền độc lập dân tộc, tự do của nhân dân và thiết lập thể chế dân chủ cộng hòa.
2. Hiến pháp năm 1959: Bản Hiến pháp của thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất non sông.
3. Hiến pháp năm 1980: Ra đời sau ngày đại thắng mùa xuân năm 1975, đánh dấu bước chuyển mình của đất nước thống nhất bước vào kỷ nguyên xây dựng xã hội chủ nghĩa trên toàn quốc.
4. Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001): Đặt nền móng pháp lý vững chắc cho công cuộc Đổi mới, chuyển đổi nền kinh tế bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chủ động mở rộng hội nhập quốc tế.
5. Hiến pháp năm 2013 (hiện hành): Đỉnh cao của tư duy lập hiến Việt Nam, đề cao sâu sắc giá trị quyền con người, quyền công dân, hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước và khẳng định nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước.

2. Vì sao phải sửa đổi, bổ sung Hiến pháp?

Một đạo luật dù hoàn hảo đến đâu tại thời điểm ban hành cũng không thể bao quát hết mọi biến chuyển của lịch sử trong tương lai. Có nhiều lý do thực tiễn và khách quan đòi hỏi việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp:

Sự vận động khách quan của đời sống kinh tế - xã hội

Thực tiễn cuộc sống luôn phát triển nhanh hơn các quy định pháp luật thành văn. Khi các mối quan hệ xã hội, mô hình kinh doanh, phương thức sản xuất mới xuất hiện – chẳng hạn như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử, dòng vốn đầu tư xuyên biên giới – những quy định hiến định cũ có thể trở thành rào cản nếu không được kịp thời điều chỉnh, bổ sung để mở đường cho sự phát triển sáng tạo.

Hoàn thiện mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Xây dựng một nhà nước pháp quyền thực sự "của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" đòi hỏi bộ máy nhà nước phải hoạt động hiệu lực, hiệu quả, tinh gọn và minh bạch. Sửa đổi Hiến pháp giúp:

• Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực chặt chẽ giữa các nhánh quyền lực: lập pháp, hành pháp và tư pháp.
• Xác định rõ hơn thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền địa phương theo từng cấp đô thị và nông thôn.
• Tăng cường phòng chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí, kiến tạo môi trường kinh doanh công bằng và lành mạnh.

Mở rộng và bảo đảm thực thi tốt hơn quyền con người

Qua từng thời kỳ, nhận thức xã hội về quyền con người ngày càng sâu sắc và toàn diện hơn. Sửa đổi Hiến pháp là dịp để hiến định những chuẩn mực quốc tế tiến bộ về quyền công dân, quyền riêng tư về dữ liệu cá nhân, bình đẳng giới, bảo vệ môi trường sống bền vững và quyền tiếp cận thông tin bình đẳng của mọi tầng lớp nhân dân.

3. Quyền và trách nhiệm của người dân trong xây dựng Hiến pháp

Trong một quốc gia dân chủ, Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước. Hiến pháp năm 2013 tại Điều 2 khẳng định rõ: "Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân...". Do đó, người dân vừa sở hữu quyền năng to lớn, vừa gánh vác trách nhiệm thiêng liêng đối với bản Hiến pháp của đất nước.

Quyền của người dân đối với Hiến pháp

• Quyền thảo luận và đóng góp ý kiến: Mỗi khi có dự thảo sửa đổi Hiến pháp, Nhà nước đều tổ chức các đợt sinh hoạt chính trị sâu rộng để lấy ý kiến toàn dân. Người dân có quyền tự do bày tỏ quan điểm, đề xuất sửa đổi các điều khoản trực tiếp qua các hội nghị, qua Mặt trận Tổ quốc, qua báo chí hoặc trên các Cổng thông tin điện tử quốc gia. Điển hình như đợt sửa đổi Hiến pháp 2013, hơn 26 triệu lượt ý kiến của nhân dân đã được ghi nhận và tiếp thu nghiêm túc.
• Quyền biểu quyết trưng cầu ý dân: Theo Điều 29 và Điều 120 Hiến pháp 2013, khi Quốc hội quyết định đưa việc sửa đổi Hiến pháp ra trưng cầu ý dân, mỗi công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền cầm lá phiếu quyết định thông qua hoặc không thông qua bản Hiến pháp mới.

Trách nhiệm của công dân đối với Hiến pháp

• Chủ động học tập, tìm hiểu Hiến pháp: Hiểu rõ các quyền hiến định để tự bảo vệ bản thân và tôn trọng quyền lợi chính đáng của những người xung quanh.
• Tuân thủ và bảo vệ Hiến pháp: Tuyệt đối không thực hiện các hành vi vi hiến, tích cực tố giác và đấu tranh chống lại các hành vi xâm phạm quyền tự do dân chủ, an ninh quốc gia và trật tự công cộng.
• Lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật: Biến các nguyên tắc của Hiến pháp thành hành động cụ thể trong gia đình, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng.

4. Thượng tôn pháp luật từ những hành động nhỏ trong đời sống thường ngày

Tinh thần tôn trọng Hiến pháp và pháp luật không chỉ nằm ở những cuộc thảo luận vĩ mô, mà hiện hữu rõ ràng trong từng quyết định và nếp sống văn minh mỗi ngày của mỗi người dân Việt Nam.

Một trong những biểu hiện thiết thực nhất chính là ý thức chấp hành nghiêm chỉnh luật lệ khi tham gia giao thông trên đường phố: dừng đèn đỏ đúng vạch, đi đúng làn đường, nhường đường cho người đi bộ và kiên quyết thực hiện thông điệp "Đã uống rượu bia – không lái xe".

Khi tham gia những buổi tiệc liên hoan, gặp gỡ đối tác hay sum họp gia đình, việc chủ động lựa chọn dịch vụ lái xe hộ của GOCheap là giải pháp văn minh và an toàn tối ưu. Tài xế được tuyển chọn kỹ lưỡng, lái chính chiếc xe của bạn đưa bạn về tận nhà an toàn, vừa bảo vệ tính mạng bản thân và cộng đồng, vừa tuyệt đối tuân thủ pháp luật.

Bên cạnh đó, đối với các doanh nghiệp, lãnh đạo cấp cao hoặc chuyên gia bận rộn cần sự chuyên nghiệp và bảo mật trong công tác di chuyển, việc lựa chọn thuê tài xế riêng DriverX của GOCheap mang lại sự an tâm tuyệt đối trên mọi cung đường. Bạn có thể dễ dàng kiểm tra chi phí minh bạch tại bảng giá dịch vụ GOCheap với hệ thống báo giá rõ ràng, không phát sinh phụ phí ẩn.

Câu hỏi thường gặp về Hiến pháp Việt Nam

1. Cơ quan nào có thẩm quyền làm và sửa đổi Hiến pháp tại Việt Nam?

Theo quy định của Hiến pháp 2013, Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền làm Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp. Việc thông qua hoặc sửa đổi Hiến pháp phải được ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành.

2. Người dân đóng góp ý kiến xây dựng Hiến pháp bằng cách nào?

Người dân có thể tham gia ý kiến qua các hội nghị do cơ quan, đoàn thể, khu dân cư tổ chức; gửi văn bản trực tiếp đến Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp; đóng góp trực tuyến qua Cổng thông tin điện tử Quốc hội, Cổng dịch vụ công quốc gia hoặc qua các phương tiện thông tin đại chúng.

3. Trưng cầu ý dân về Hiến pháp được tiến hành khi nào?

Việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Quốc hội quyết định theo quy định của Luật Trưng cầu ý dân khi nhận thấy cần thiết phải lấy ý kiến biểu quyết trực tiếp của toàn thể cử tri cả nước đối với bản Hiến pháp mới hoặc những nội dung hiến định trọng đại.