Có những thứ không nằm trong sách lịch sử, không được đưa vào bảo tàng, nhưng lại là nơi một dân tộc thực sự sống. Vỉa hè Việt Nam là một trong số đó.
Vỉa hè là gì với người Việt?
Hỏi một người Hà Nội đã sống ở đây vài chục năm về ký ức buổi sáng, họ sẽ không nhắc đến một quán café sang trọng hay một nhà hàng có điều hòa. Họ nhắc đến cái ghế nhựa thấp tè, bát phở bốc khói, tiếng xe qua lại và người bán hàng biết tên từng khách quen.
Văn hóa vỉa hè ở Việt Nam không phải là văn hóa của sự nghèo khó hay lạc hậu. Đó là cách người ta chọn sống – công khai, cộng đồng, không phân biệt sang hèn. Trên một mét vuông lề đường, một bà cụ bán bánh mì có thể ngồi cạnh một giám đốc dừng xe ăn vội trước giờ họp. Không ai thấy điều đó là kỳ lạ.
Đó là điểm mà rất ít nền văn hóa đô thị nào trên thế giới làm được.
Những áp lực từ "văn minh vô hình"
Nhưng rồi đô thị hóa đến. Và theo sau nó là những tiêu chuẩn mà ít ai nói thẳng ra, nhưng ai cũng cảm nhận được.
Thành phố "văn minh" thì phải trật tự. Trật tự thì vỉa hè phải thông thoáng. Vỉa hè thông thoáng thì những bàn nhậu, xe hàng rong, chiếc bếp than tổ ong phải biến đi. Lý lẽ nghe có vẻ hợp lý – người đi bộ cần chỗ đi, người khuyết tật cần lối thông, xe cứu hỏa cần vào được ngõ hẻm.
Không ai phủ nhận điều đó. Vấn đề là ở chỗ khác.
Những chiến dịch dẹp vỉa hè từ trước đến nay thường đến theo từng đợt, rầm rộ một thời gian rồi lặng xuống. Người bán hàng dời đi, chờ vài tuần rồi lại quay về. Không phải vì họ bất tuân pháp luật – mà vì họ không có chỗ nào khác để đi. Vỉa hè là nơi kiếm sống, là mặt bằng duy nhất mà họ đủ sức thuê, là cộng đồng mà họ thuộc về.
Khi cái bị dẹp bỏ là mưu sinh của hàng triệu người, thì câu chuyện không còn là "văn minh hay không văn minh" nữa.
Ai đang định nghĩa "văn minh"?
Có một câu hỏi ít người đặt ra: những tiêu chuẩn về một đô thị "văn minh" đến từ đâu?
Phần lớn chúng được nhập khẩu từ các mô hình đô thị phương Tây – nơi vỉa hè rộng, tách biệt, sạch sẽ, và người đi bộ có quyền tuyệt đối. Mô hình đó không sai. Nhưng nó được xây dựng từ một loại đô thị có lịch sử quy hoạch hoàn toàn khác, với mật độ dân số khác, với khả năng chi trả mặt bằng thương mại khác.
Áp dụng y nguyên vào Việt Nam mà không tạo ra giải pháp thay thế – thì không phải văn minh hóa, mà là xóa bỏ một tầng lớp kinh tế và một lối sống không có nơi khác để đến.
Bangkok, Seoul, Tokyo – những thành phố thường được dẫn ra như hình mẫu – đều có vỉa hè. Nhưng họ không xóa nó đi. Họ tổ chức lại: phân khu rõ ràng, cấp phép có kiểm soát, gắn với hạ tầng thoát nước và vệ sinh đô thị. Người bán hàng vẫn ở đó, nhưng trong một khung trật tự có chỗ cho tất cả.
Mất vỉa hè, mất gì?
Khi một thành phố dẹp sạch vỉa hè theo kiểu cứng nhắc, điều đầu tiên biến mất không phải là sự lộn xộn – mà là sự tự phát.
Sự tự phát là thứ tạo nên cộng đồng. Cái quán chè đầu hẻm mà cả khu quen mặt nhau. Cái xe bánh mì mà người bán biết tên con của khách mình. Cái chiếu chắn cờ mà mấy ông già ngồi từ sáng đến chiều. Những thứ đó không có trong bản quy hoạch đô thị nào, nhưng lại là thứ khiến người ta cảm thấy nơi mình sống là nhà, không phải là bãi đỗ xe.
Khi nó mất đi, người ta vẫn đi làm, vẫn ăn, vẫn sống – nhưng theo một cách nhạt hơn, xa lạ hơn. Những gì còn lại trên đường phố là những mặt tiền đồng nhất, những chuỗi cà phê giống nhau từ Bắc vào Nam, những khu ăn uống được thiết kế cho "trải nghiệm" hơn là cho con người thực sự.
Không phải chọn một, bỏ một
Câu hỏi không phải là giữ hay dẹp. Câu hỏi là: chúng ta muốn xây một đô thị cho ai?
Nếu câu trả lời là "cho xe cộ và du khách nước ngoài", thì dẹp vỉa hè là hợp lý. Nếu câu trả lời là "cho người sống ở đây", thì bài toán cần được giải theo cách khác – cấp phép linh hoạt, quy hoạch có tham vấn người bán, hạ tầng hỗ trợ thay vì cấm đoán.
Văn hóa vỉa hè không phải di sản cần đặt trong bảo tàng – nó là thứ đang sống, đang nuôi người, đang tạo nên bản sắc. Giữ nó không có nghĩa là không phát triển. Bỏ nó không có nghĩa là văn minh hơn.
Những đô thị đáng sống nhất thế giới đều có một điểm chung: chúng cho phép con người chiếm lấy góc phố của mình theo những cách không theo kịch bản nào hết.
Bạn đang đi qua những con phố Sài Gòn hay Hà Nội?
GOCheap cung cấp dịch vụ lái xe hộ, thuê tài xế riêng – giúp bạn di chuyển an toàn và thoải mái, dù đang ghé hàng quán vỉa hè hay đến cuộc hẹn quan trọng. Đặt xe tại GOCheap.vn
